Het rouwCHAOS-model

Na vele vragen over het rouwCHAOS-model heb ik besloten om dit hoofdstuk uit het boek ‘Rouw-vaardigheden’ vrij te geven. Zodat iedereen begrijpt wat de impact van verlies is. Niet alleen vlak na het overlijden, maar ook hoe dit doorwerkt in de weken, maanden en jaren erna. Ik begin met een toelichting hoe dit model tot stand is gekomen.

Uit alle gesprekken die ik heb gevoerd met weduwen bleek dat zij vaak behoefte hebben aan houvast. Rouw is nieuw voor ze. Wat kan je dan verwachten? Hoe verloopt het? Hoelang duurt het? Is er houvast mogelijk tijdens de chaos die je ervaart op het moment dat je in rouw bent? Hoe kan je jezelf door het rouwproces heen werken en hoe krijg je weer grip op jezelf en je dagelijks leven? In alle boeken over rouw staat dat rouw geen lineair proces is; het rouwproces verloopt grillig.

Ik nam daar geen genoegen mee. In 2019 deed ik onderzoek onder weduwen. Ik stelde vooral open vragen, zoals: Waar liep je tegenaan? Wat was het moeilijkst? Wat heeft je geholpen? Welke tips heb je voor anderen? Er reageerden veel vrouwen. Dat waren zowel vrouwen die recent weduwe geworden waren als vrouwen die al langer geleden weduwe waren geworden. Van de 146 reacties waren er 123 bruikbaar.

Uit alle verhalen kwam naar voren dat de eerste fase vooral overleven is. Daarna komt er meer rust en stabiliteit. Maar ook het leren omgaan met het gemis in alle facetten van het leven als gevolg van de dood. Vervolgens komt er op een moment ruimte om over de toekomst na te denken. Hoe je de rest van je leven wilt invullen op een manier die je fijn en zinvol vindt. Zodat het leven zijn glans weer terugkrijgt en je er weer vol van kan genieten.

Uit het onderzoek kwam inderdaad ook naar voren dat er behoefte was aan een houvast, zodat je weet wat je kan verwachten, wat je te doen hebt en het liefst ook nog met een eindpunt. Kortom: er was behoefte aan een stappenplan.

Gelukkig kon ik uit alle reacties een chronologisch verloop van het rouw proces halen. Dat bleek bij navraag heel herkenbaar te zijn. Mijn bevindingen werden met dank omarmd. En zo was het rouwCHAOS-model (Afbeelding 1) geboren.

Uitgezoomd verloopt het rouwproces in grote lijnen volgens het rouw-CHAOS-model, zoals je in afbeelding 1 kan zien. Ik beschrijf het model met fasen. Je kan het ook zien als een periode gedurende het rouwproces waarin je je bevindt. Het kan zijn dat je dat lineaire rouwproces niet altijd zo ervaart; in de praktijk zal er een overlap van fasen plaatsvinden, of ervaar je een ‘terugval’ van de ene fase naar de andere. Zo denk je misschien heel goed bezig te zijn met het opbouwen van je nieuwe leven in fase 3 en word je door een situatie of gebeurtenis weer teruggeworpen naar fase 1 of 2. Je kan dan gedachten en gevoelens ervaren die je uit deze eerdere fase herkent. Het rouwproces blijft een kwestie van vallen, opstaan en uitproberen wat voor jou werkt.

Er is geen tijdsduur per fase van het rouwproces aan te geven, en ook geen totale duur. Rouw heeft geen eindpunt. Daarbij komt dat de ene persoon veel meer vaardigheden, gunstige omstandigheden en steun tot zijn of haar beschikking heeft dan de ander. Dat maakt een wereld van verschil.

Het rouwCHAOS-model

In het rouwCHAOS-model zijn drie fasen te herkennen. De term ‘CHAOS’ in het model staat voor:

Fase 1:

C onfrontatie aangaan met de situatie zoals die is.

H ulpmiddelen of hulpbronnen inzetten die nodig en ondersteunend zijn.

Fase 2:

A anvaarden, Aannemen, Accepteren van de harde waarheid van de situatie

zoals die is.

Fase 3:

O pbouwen van een nieuw leven zonder de geliefde overledene.

S turen, achter het stuurwiel van je eigen leven gaan zitten.

Fase 1  is vooral overleven. In deze fase ben je vaak verward en komt er weinig uit je handen. Misschien ontwikkel je een enorme lusteloosheid en passiviteit. Of je bent juist extreem kalm en schiet je in de actiemodus. Je slaapt slecht. Je focus en concentratie zijn verdwenen of juist extreem goed. Hierover meer in het hoofdstuk over emoties. Je hebt moeite om goed voor jezelf te zorgen. Je bent nog bezig of moet bezig zijn met allerlei zaken rondom het overlijden en de administratie afhandelen. Hiervoor moet je scherp en alert zijn en dat ben je vaak juist niet. Het kan moeilijk zijn om te beseffen of te accepteren wat er is gebeurd. Er kunnen allerlei verschillende emoties zijn, zoals ontkenning, woede, schuldgevoel, schaamte en verdriet. Je dagelijks leven is zijn vaste structuur kwijt.

Kortom: er is chaos in je emoties, je lichamelijke gesteldheid en je dagelijks leven. Wat je dan te doen hebt, is vooral niet wegduiken. Maar stap voor stap de confrontatie met de situatie aangaan om weer stabiliteit aan te brengen. Dat doe je door rust, reinheid en regelmaat. Proberen weer grip te krijgen op je hevige emoties. Goed voor jezelf en regelmatige rust zorgen. Het voor elkaar zien te krijgen dat je dagelijks leven regelmaat en routine krijgt. Je hebt te kijken naar wat er speelt en wat er nodig is. Om vervolgens te bedenken welke hulp je daarbij goed kan gebruiken. Dat kunnen bijvoorbeeld je eigen kennis en vaardigheden zijn, maar ook hulp van anderen bij een specifieke situatie.

Fase 2  is de fase waarin er meer rust in de tent is. Vaak komt dan de man met de hamer. Het intense besef van de onomkeerbaarheid van de dood. Dat hakt er goed in. En hoe moeilijk dit ook is, dit feit heb je te leren aannemen, aanvaarden en accepteren. Of je het nu wilt of niet; je hebt het hiermee te doen. Je moet er op de een of andere manier in zien te berusten en er een vorm van vrede mee sluiten.

In deze fase begin je je aan te passen aan een leven zonder de overledene. Er is meer structuur in het dagelijks leven. Taken die de ander voorheen deed worden weer opgepakt, door jezelf of door een behulpzame ander. Er kan een gevoel van meer stabiliteit en rust ontstaan. En tegelijk kan er ook een enorm gevoel van er alleen voor staan ontstaan. Misschien ervaar je onbegrip vanuit je omgeving. Want de mensen in je omgeving denken vaak dat het weer beter met je gaat, omdat je niet meer de hele tijd van slag bent. Alleen zij zien niet dat er ’s avonds op de bank héél veel ruimte is voor denken en voelen. Het kan misschien ook moeilijk voor je zijn om aan te geven dat het helemaal niet goed met je gaat. Of je denkt misschien dat je het niet goed doet.

Velen geven aan dat zij anderen niet meer willen lastigvallen met hun emoties en verhalen; het is toch al enkele maanden/jaren geleden. Je zou nu toch niet meer verdrietig horen te zijn? Je moet toch met een positieve mindset naar de toekomst kijken? Kunnen omgaan met de harde realiteit dat dit je leven is en blijft? Zonder die ander. Want die komt nooit meer terug. Het is onomkeerbaar en definitief.

Wat ga je voortaan doen met de verjaardagen, feestjes, diploma’s, sportwedstrijden, omgang met familie en vrienden, problemen met kinderen, vakanties, kerst en alle andere bijzondere dagen? De gebeurtenissen die voorheen zo gewoon en vanzelfsprekend waren zijn dat nu niet meer. Zoals even bellen of appen als je iets bijzonders wilt delen. Oh nee, dat kan niet meer… Daar komt bij dat de mensen om je heen er totaal niet bij stilstaan. Hoe kunnen zij dat ook, als ze zoiets nog niet zelf hebben meegemaakt? Je hebt er voorheen zelf ook nog nooit bij stilgestaan. Deze fase is vaak een stille periode met verborgen pijn en verdriet.

Fase 3  is de fase waarin je weer ruimte in jezelf ervaart om na te denken over hoe je de rest van je leven bewust wilt gaan invullen. Je gaat een nieuw leven opbouwen en daar zelf sturing aan geven. Je gaat op zoek naar een nieuwe betekenis en doel in je leven zonder de

overledene. Het kan zijn dat je je richt op nieuwe hobby’s, relaties of andere activiteiten die je helpen om je verbonden te voelen met de wereld om je heen.

In deze fase leer je de overledene te blijven herinneren én tegelijkertijd ben je ook in staat om een toekomst vorm te geven zonder deze geliefde persoon. Rouwen en verder leven bestaan naast elkaar. Je zal merken dat je pijn, het gemis en verdriet, en je rouw in het begin erg groot zijn en dat je levensvreugde ver te zoeken is. De glans is eraf. Gedurende de tijd zal je ook merken dat je meer en meer kleine positieve momenten in je dag gaat ervaren. Dat de rouw dan even naar de achtergrond gaat. Er is even ruimte voor het mooie dat het leven nog steeds biedt. En je zal steeds meer van die fijne momenten ervaren. Rouwen gaat steeds vaker even naar de achtergrond. Verder gaan met je leven en er ook van kunnen genieten krijgen meer een plek op de voorgrond. Zo blijven rouwen, ver-

der leven en weer genieten naast elkaar bestaan.

Er zullen altijd herinneringen aan je geliefde met je meegaan. Dat is maar goed ook. Want die persoon is belangrijk voor jou geweest en jij bent op jouw beurt ook voor die ander belangrijk geweest. Waarschijnlijk zullen die herinneringen steeds meer op de achtergrond aanwezig zijn. Er zullen ook triggers blijven komen, die de herinneringen en daarmee het gemis ophalen. Zelfs als je inmiddels weer helemaal vol van het leven kan genieten. Dat zegt helemaal niets over het wel of niet goed verwerkt hebben van je verlies. Want dat is de grootste misvatting over rouw en rouwverwerking die er bestaat.

Het rouwCHAOS-model biedt een kader om de verschillende fases van rouw te begrijpen en waar jijzelf of een ander zich bevindt in het rouwproces. Het biedt hoop en vertrouwen.

Meer informatie is te vinden via www.marritvanexel.nl .